Lezen tussen twee breinen

Ik ben geen filosoof of neerlandicus in de academische zin. Ik lees Nederlandse literatuur als tussenmens, ingeklemd tussen mijn binnenbrein (de neurobiologie) en mijn buitenbrein (de werkelijke werkelijkheid). Ik schrijf over wat ik lees, maar het zijn geen recensies: ik stel steeds dezelfde vraag. Wie schrijft hier eigenlijk?

Bij Geerten Meijsing zie ik een schrijver die niet in omgekeerde richting kan denken. Bij Kees 't Hart en Vestdijk zie ik het binnenbrein dicteren, terwijl de schrijver het vakmatig uitwerkt. Bij Neeltje Maria Min spreken in vijf regels twee werelden elkaar tegen. Overal speelt hetzelfde: de schrijver heeft geen toegang tot de plek waar zijn tekst vandaan komt.

De vraag ‘wie schrijft hier eigenlijk?’ is mijn zoektocht naar het ware kunstenaarschap. Iemand die zijn ware gezicht moet tonen.

Robert Kruzdlo Cañdas 2026

 

Aquarel Anton 1934 Cañdas Asturië Spanje januari 2026

 

Lees verder hieronder en geen enkele tekst mag worden gebruikt voor het trainen van kunstmatige intelligentie.

 

*

 

Tot de “gnomische denkvormen van de tussenmens” behoren het binnenbrein en het buitenbrein. De tussenmens bevindt zich daartussen — of, zo u wilt, tussen het binnenbrein en de werkelijke werkelijkheid. De kunstenaar kan met zijn bewustzijn de tegenstelling tussen binnenbrein en buitenbrein, tussen het brein en de werkelijkheid, niet opheffen. Toch is het juist de opgave van de kunst om de grens tussen binnen en buiten te doen verdwijnen. Rilke schrijft:

Nirgends, Geliebte, wird Welt sein, als innen

 

*

Lees dit eerst voordat u verdergaat.

 

‘Tussenmens’ is een metafoor voor de bestaanswijze van de vrije kunstenaar. Hij bevindt zich tussen het brein en de werkelijkheid — de werkelijke werkelijkheid — in het gebied waar hij zijn wereld en zijn speelsels schept.
Door de toegenomen feitelijke kennis van het brein en van de (werkelijke) werkelijkheid wordt de gespleten wisselwerking tussen brein en omgeving steeds duidelijker en pijnlijker zichtbaar. Alleen hij kan dit gebied als tussenmens aanschouwen, niet beredeneren. Zijn onbevangen tussenpositie, zijn aandacht voor de werking van het brein en voor de invloeden van de (werkelijke) werkelijkheid, maken de beschouwende vrije kunstenaar verantwoordelijk voor zijn bestaan.

Noch het kunstonderwijs, noch de wetenschappen hebben deze nieuwe positie — de bestaanswijze van de vrije kunstenaar als tussenmens — tot nu toe onderzocht. In deze positie vervult de tussenmens geen maatschappelijke rol. Juist daarom zou dit existentiële bestaan een waardevolle aanvulling op het kunstonderwijs kunnen zijn.

 

 

Contact:  kruzrob@protonmail.com

 

*

De onderstaande teksten zijn niet streng geredigeerd. Het zijn dagboekaantekeningen over de ‘Tussenmens en zijn binnen- en buitenbrein’: een doorlopende stroom in beide richtingen, die heen en weer springt tussen de innerlijke werkelijkheid van het binnenbrein en de uiterlijke werkelijkheid van het buitenbrein.

Ik volg beelden die geen woorden nodig hebben en woorden die om beelden vragen. Zonder pretentie. In de tekst, de waarnemingen en de gedachtenwereld schuilt iets nieuws: leven. Dit schrijven laat zich niet in kaart brengen en behoeft geen genreaanduiding. Het ontspringt aan de leegte van het binnenbrein, als een blikseminslag bij heldere hemel – schrik maakt schik.

Tussen binnenbrein en buitenbrein zetelt het bewustzijn: flinterdun en onzichtbaar.

 

 

*

 

 

Het is jammer toen Joost Zwagerman deze tekst schreef over Geerten Meijsing hij het gewicht van zijn eigen woorden NIET of wilde dragen: “De schrijver mocht er dan in geslaagd zijn een literaire tour de force tot een goed einde te brengen, maar ‘wat er van hemzelf overbleef, was een psychologisch wrak’. Het bestaan blijkt ‘verbrokkeld als zijn voorruit, zonder uitzicht’. In de verderop in het boek te vinden ‘Melancholische overpeinzingen’ wordt stukje bij beetje onthuld hoe en waarom de schrijver het spoor bijster is geraakt. Niet alleen is ‘zijn romanheld’ een vreemde voor hem geworden, ook heeft het zittend schrijversleven hem fysiek verramsjt, is hij zich bovenmatig gaan ergeren aan het gebabbel en gekonkel binnen het literaire wereldje, heeft hij zijn vrienden verloren en is hij zich op het ongezonde af gaan richten op de vrouwen, daarmee de bekoringen maar ook het onheil in huis halend.”  

 

20 februari 2026 Asturië 

 

*

 

 

In 2022 ontdekte een Palestijnse boer in de Gazastrook in zijn tuin een bijzonder goed bewaard gebleven Byzantijns mozaïek, dat vermoedelijk 500 tot 800 jaar oud is — of mogelijk nog ouder.

Het kunstwerk toont verschillende dieren, waaronder een konijn en ganzen, en dateert uit een periode waarin het gebied een welvarende handelsregio was.

 

Naar aanleiding van de tekening die ik maakte van Geerten Meijsing.

 

Hoe machtig is het ‘binnenbrein’, het schrikbeeld van schrijvers? Het is het onvermogen om in omgekeerde richting te denken: een onmogelijkheid die als destructief wordt ervaren. Het leidt tot een samenscholing van niksnutten, betweters, sociale upstarts en ijdele, ongediplomeerde kletsmajoors en boekenpeuteraars. Het verhindert ook dat de tijd zich in de breedte ontvouwt of dat de hulp van antieke filosofen en classici wordt ingeroepen.

Geerten Meijsing zegt over zijn roman Veranderlijk en wisselvallig: ‘Je wordt gepasseerd door het leven; je kunt de dingen niet zelf uitstippelen en alles als een rechte lijn zien. Daarmee overvalt de hoofdfiguur een grote onzekerheid, ook over zijn eigen verleden en wat hij daarin heeft verknoeid. Of je dat nog zomaar kunt terugvinden en wat de relatie dan is met de werkelijkheid — wat die herinnering in feite is — dat is het thema.’

Het zal eeuwig hét thema blijven. Het leven zal nooit een geordend archief zijn en, áls het dat al is, hebben wij er geen toegang toe. Daarin schuilt de denkfout van de moderne mens: het ontkennen van het binnenbrein. We proberen te leven als louter rationele wezens — met het buitenbrein — terwijl het binnenbrein ons herinnert aan onze inherente vreemdheid. Alleen al het feit dat er iets in ons eerder denkt dan de schrijver. Dat binnenbrein zit eigenlijk in je hele lichaam, niet alleen onder je schedel; zonder dat de schrijver het weet, begeleidt het een heel neuronenorkest. Je kunt binnen zijn en tegelijk buiten zijn. Het ik staat daartussenin: het is het bewustzijn. De grenswachter.

 

19 februari 2026 Spain

 

 

 

*

Het binnenbrein gaat aan alles vooraf.

 

Borges, de schrijver: ‘Wanneer ik iets schrijf,’ zegt hij in een van zijn laatste lezingen, ‘heb ik de indruk dat het al tevoren bestaat. Ik vertrek vanuit een algemeen concept; ik ken min of meer het begin en het einde, en vervolgens ontdek ik geleidelijk de tussenliggende delen. Maar ik heb niet de indruk dat ik ze verzin, noch dat ze afhangen van mijn vrije wil. De dingen zijn zoals ze zijn. Ze zijn er, maar verborgen; en mijn plicht als dichter is om ze te vinden.’

 

1 februari 2026, Spanje

 

 

Het bos in mijn hart

 

*

 

Vandaag, 26 oktober 2025, schreef ik deze reactie:

De vrouw bevindt zich in een kwaadwillig lichaam waaraan zij niet kan ontsnappen. Dolend, op zoek naar haar ware zelf, schept zij nieuw leven: hetzelfde leven waaruit zij zelf bestaat, dat van de natuurvernieteraar. Je wordt geboren om te sterven, en in die korte tussentijd: Mijn hele leven heb ik geprobeerd iemand anders te worden, een ander dan ik diep vanbinnen was, en dat is niet gelukt. Uit het boek Als de dieren van Lieselot Mariën.

Hierin schuilt de waarde van de literatuur. Van vrouwenliteratuur. De misselijkheid van het leven in een verkeerd lichaam en van het scheppen van nieuw leven is voor een bepaalde groep afstotelijk. Zijn daar boeken over geschreven? Dat moet wel.

Voor Nietzsche was de mens een onvoltooid dier: een wezen dat zijn instinctieve natuur – zijn binnenbrein – heeft losgelaten zonder een nieuwe natuur te vinden. In dat verlies schuilen zowel zijn tekort als zijn vrijheid, zijn haat jegens de natuur als zijn geluk. Daardoor is hij gedoemd én begiftigd met de taak zichzelf telkens opnieuw uit te vinden. Zijn essentie is juist dat hij geen vaste essentie heeft: hij blijft een open project, een wordend wezen zonder voltooiing. Er is maar één die de baas is, en dat is het binnenbrein. De TUSSENMENS is een ander.


Asturië, 26 oktober 2025

 

 

*

 

 

 

Het is alweer een kwart eeuw geleden dat mijn boek bij TIC Uitgeverij Maastricht verscheen.

 

Vandaag moest ik hieraan denken:

De neuroloog Daniel C. Dennett schrijft over het binnenbrein. Het bewustzijn van een handeling of gedachte ontstaat pas nadat zich, buiten ons weten, een onbewust neuraal proces heeft voltrokken. We lopen dus voortdurend achter onszelf aan. We denken dat we zelfstandig denken en handelen, maar in werkelijkheid zijn we overgeleverd aan verborgen elektrochemische processen in het brein.

Zal het “binnenbrein” ons op een dag volledig bepalen — in ons handelen, denken, voelen en onze emoties — en ons verheffen tot betere mensen die niet langer achter de feiten van hun binnenbrein aanlopen? Zonder dat we ons daarvan bewust zijn. Komt hét boek dan eindelijk af?


Oviedo, Spanje, 22 oktober.

 

 

*

 

 

 

Kees ‘t Hart en Simon Vestdijk — tekst en tekening: Robert Kruzdlo.

 

Elke schrijver heeft een voorganger die tegelijk als een onuitwisbare stempel en als een blinddoek werkt. Hij kijkt in zijn binnenbrein zonder zijn ogen te gebruiken. Zijn fantasie, als een vorm van blindzicht, vliegt alle kanten op. Voor de buitenwereld blijft hij doof. De schrijver hoort slechts een machtige, inwendige stem die hem influistert dat alles fictie is.

Net als Pinocchio raakt de schrijver verstrikt in de vraag of hij droomt of wakker is. Wanneer hij wakker is, droomt hij; en wanneer hij droomt, voelt hij zich wakker.

Misschien zijn dit de typische taalfiguren die als het ware buiten het bereik van het ego ontstaan. Het binnenbrein dicteert, en de tekst wordt uitgewerkt met een Vestdijkiaanse pen — uit de gereedschapskist. Uiteindelijk ligt de uitdaging erin deze innerlijke zoektocht om te vormen tot een roman. Toch zou de schrijver met dezelfde organische middelen willen schrijven als zijn binnenbrein. Wie schrijft hier eigenlijk? De schrijver niet… en juist daarom moet hij schrijven. Door moed en zelfopoffering is hij nu een echte jongen. Hij heeft het verdiend!

 

Lees meer op Neerlandistiek

 

Kruzdlo’s bijdragen aan Neerlandistiek zijn vooral kunstzinnig van aard. In zijn schrijversportretten tekent hij Nederlandse schrijvers en dichters, onder wie Piet Gerbrandy, C.O. Jellema en Jan Hanlo.

Zijn portretten weerspiegelen vaak zijn eigen artistieke en filosofische visie. Daarbij streeft hij niet naar fotografische gelijkenis, maar naar een interpretatie van de geportretteerde schrijver.

Soms vergezelt hij zijn tekeningen van korte teksten of citaten. In zijn beschouwingen keren eigen concepten terug, zoals het ‘binnenbrein’ en de ‘Tussenmens’.

Als kunstenaar en schrijver gaat Kruzdlo een dialoog aan met de Nederlandse literatuur. Zo komen zijn filosofische ideeën — de Kruzdlosofie — indirect via zijn kunst tot uiting.


23 oktober 2025, Asturië, Spanje

 

 

*

 

 

 

 

Huub Mous schreef: “De structuur van de tekst is niet lineair, maar circulair: een lus die zichzelf voortdurend herhaalt. Zo ontstaat de paradox dat wat als een roman werd gelezen, in feite de verbeelding blijkt te zijn van een bewustzijn dat zichzelf al schrijvend probeert te redden.”

 

Ook schrijver László Krasznahorkai, deNobelprijs voor Literatuur 2025, zegt niets te willen vertellen over zijn binnenbrein, de plek waar zijn fantasie ontstaat. “Niets, alstublieft.” De prijs winnen is volgens hem al een catastrofe. We leven in een wereld die besmeurd is met de stront van oorlogen, geweld en honger; een wereld met een woordenboek vol ellende en stemmingen die de jeugd infecteren.

De verbeelding van het binnenbrein schrijft, terwijl de schrijver in de werkelijkheid slechts kopieert. Hij wordt heen en weer geslingerd tussen wat buiten hem bestaat en wat zich in hem afspeelt. Daartussen ingeklemd beleeft hij zijn psychose en schept hij zijn plaats opnieuw.

De mens verliest zichzelf in zijn eigen universum, Europa.

 

5 oktober 2025, Spanje

 

 

*

 

 

 

“Het menselijk bewustzijn is volgens filosoof John Searle niet te reduceren tot hersentoestanden. Bewustzijn is een subjectief fenomeen en kan daarom niet volledig objectief of wetenschappelijk worden geanalyseerd. Searle noemt zijn theorie biologisch naturalisme: mentale processen worden veroorzaakt door neurofysiologische processen in de hersenen, maar zijn daar niet toe te herleiden. Het bestaan van bewustzijn kan worden onderzocht, maar de ervaring ervan blijft onherleidbaar. Er kan geen wetenschappelijke theorie worden opgesteld over hoe jij de geur van chocolade ervaart.”

 

Het binnenbrein laat de schrijver niet toe. Hij krijgt er slechts toegang toe en mag er bewust mee omgaan. Ermee spelen. In het heden wordt het heden verleden; toch zal het heden het verleden nooit volledig toelaten.

 

Voor de kunstenaar is het binnenbrein een onbereikbaar gebied, hoewel hij dat ding bezit. Hij loopt ermee rond alsof het van hem is, terwijl het binnenbrein hém bezet houdt. Het buitenbrein staat als belevingsmachine voortdurend in contact met de werkelijkheid. Tussen binnen- en buitenbrein bevindt zich het bewustzijn van de kunstenaar: zijn beleving, de plek waar taal zich ophoudt. Taalliefhebbers, zonder feiten en ondergedompeld in een oneindige stroom van belevingen die hij met anderen deelt.

Een zijpad: ineens moet ik denken aan het begin van de televisie, op 26 mei 1971, toen er werd gezocht naar een ‘televisietaal’. Fata Banana. Cornet de Groot over het spel van het ‘treurbuisbrein’: Fata Banana – het kijk- en luisterspel van de Haagse groep Scarabee, onder leiding van Adri Boon en Jan van As – brengt geen verhaal in klank en beeld dat zich rechtlijnig ontwikkelt volgens de wetten van de causaliteit. Fata Banana is een patroon, zo nauwkeurig vastgelegd en getimed dat elke afwijking van het schema zich onmiddellijk en fataal zou wreken. De spelers zijn onderworpen aan een strenge, mechanische metriek, alsof het menselijke, organische en contingente geen enkele betekenis meer heeft in de wereld die zij uitbeelden. In die abstracte discipline ligt de kracht van Fata Banana. Cornet de Groot legt het hier uit.

 

Taal is een natuurlijk instinct met een biologische basis. Wanneer je met een ander communiceert, hoef je geen vragen te stellen over de werkelijke werkelijkheid en haar feiten. We reageren biologisch en cultureel op elkaar: met een dagelijkse, nederige arrogantie, in een punctuele taal van televisie, krant en straat. Ieder van ons is op zijn eigen manier in de wereld. Het gaat om beleving, om overdrachtelijke overtuigingen: de pure ervaring van binnen- en buitenbrein. Via de televisie van 1971.

 

Tot zover, 3 oktober 2025.

 

 

 

 

Het binnenbrein bestaat uit miljarden verbindingen. Elke draad draagt bewustzijn, staat in contact met alle andere draden en raakt via emotie, gevoel en verstand verbonden met de werkelijkheid. Zo wordt taal geboren. Zie hier de tussenmens.

 

 

 

*

Tekening Robert Kruzdlo 2024

 

 

 

 

 

Het binnenbrein van vrouwen en mannen is gelijkwaardig. Ook in de literatuur verdient het een gelijkwaardige benadering.

 

Betje Wolff schrijft in Proeve over de opvoeding (1779): ‘Onze ziel is van geen ander stof, laat ik liever zeggen soort dan die der mannen – De Sex heeft, in het geen waartoe ik U aanmaan’, geen stem – Wy zyn beiden geestelyke volmaakbare wezens […] wat vorder ik van U? – Niets dan het geen waartoe God en de Natuur U in staat gesteld hebben.’ (bladzijde 64)

 

2025

 

“De ontwikkeling van vrouwen wordt mede bepaald door de invloed van andere vrouwen. Onder hun sturende hand kan een vrouw uitgroeien tot de ideale huisvrouw en echtgenote. Daarbij worden haar biologische en emotionele ontwikkeling ingezet. Emotie verheft de mens. Biologisch manifesteert de vrouw zich als een autonome figuur, bewonderd door de witte, zogenaamd oude ‘wijze’ man als een onafhankelijke vrouw. Ook hij kan haar tot zijn gelijke verheffen.”

 

Zo kan de ongelijkwaardigheid tussen vrouwen en mannen de vorm aannemen van afhankelijke onafhankelijkheid. Het is een strijd vol emoties. Geen vrouw kan ontsnappen aan de sociale en culturele druk die haar tot vrouw maakt. Toch is het een strijd die vrouwen én mannen moeten voeren.

 

Het binnenbrein.

 

Het binnenbrein, met al zijn emoties, richt zich steeds op een aspect van de buitenwereld. Emoties bevatten een inschatting, een waardeoordeel over die buitenwereld, en zijn daarmee cognitief-evaluatief.

 

Emoties hoeven niet onder woorden te worden gebracht om te spreken.

 

Het binnenbrein is niet rechtstreeks toegankelijk: taal, psycholoog noch filosoof kan er binnendringen. We zijn daardoor afhankelijk van iets wat nooit volledig gekend kan worden. Dat kan een bron van schaamte zijn, terwijl wij ons naar buiten toe trots en zogenaamd onkwetsbaar tonen.

 

Misschien leidt dit tot een nog dieper ongemak: het individualisme lijdt vrijwel onvermijdelijk aan een slecht geweten.

 

Literatuur moet hierover gaan.

 

Spanje, 16 september 2025

 

 

 

* 

 

 

 

 

 

Hoe de wereld verdwijnt in een oog

 

Sietske Geerlings is dichter, schrijver en beeldend kunstenaar. In haar recensies op Tzum lees ik vaak de angst voor de ander. Gisteren las ik in een essay: (…) in het moment waarop nog alles mogelijk is en ik nog steeds niet weet hoe ik mij tot de ander moet verhouden, kan verhouden, wil verhouden. Een blik is misschien genoeg, een hand, een woord, een lach, of een schaapachtig zwijgen, om de woede dat eronder ligt, enigszins tot bedaren te brengen.

Hoe boos kun je zijn op je binnenbrein, op het diepste innerlijk van de mens, waar je geen grip op hebt? In haar werk is die boosheid niet altijd zichtbaar, maar vandaag wel. Het liefst wil ze verdwijnen: zo wit worden als een vel papier, in witte letters schrijven, oplossen tussen de mensen. Het verlangen om er niet te zijn.

Ze is boos op haar binnenbrein, omdat er geen verdwijntruc bestaat. Taal belemmert de kennis van dat binnenbrein. Het is een soort colony collapse disorder: het plotselinge verlangen om op te lossen en te verdwijnen tussen anderen.

 

Lees Sietske Geerlings op Tzum, het literaire webblog. Zoek haar vooral zelf even op.

 

 

*

 

 

Hoe een dichter het wonder van het binnenbrein beschrijft:
“de oren en ogen die het heeft en vergeeft”.

 


Ik ben niet mezelf

Ik ben niet mezelf,
     ik ben de ander,
die ‘k onzichtbaar bij me weet,
die ik nu en dan bezoek
en soms ook wel eens vergeet,
die als ik spreek mij zwijgend gadeslaat
en mij vergeeft wanneer ik haat,
die rondwaart daar, waar ik niet zwerf,
en die rechtop staat als ik sterf.

Juan Ramón Jiménez

Geplaatst op 19 augustus Spanje



*

 

 

 

 

De geest werkt verrassend biologisch.

Spanje, 16 augustus 2025

 

Deze zin bleef in mijn keel steken en ontlokte een lachsalvo. Elke gedachte, taalervaring en uitdrukking ontstaat toch organisch: in de hersenen, als elektrische impuls? Ons huidige taalgebruik blijft ver achter bij wat zich onder onze schedel, in ons binnenbrein, afspeelt. Biologisch móét het wel kloppen. Toch?!

 

Het neurobiologische overleg onder onze schedel — de gesprekken tussen miljarden kluwens hersencellen en miljoenen zenuwbanen — zou je “breintaal” kunnen noemen. (Dit woord staat, net als alle andere nieuwe woorden die ik gebruik, niet in de Dikke Van Dale.) Die breintaal vertaalt de mens onmiddellijk naar woordtaal: mensentaal. Hoe kan het ook anders?

 

Taalkundigen houden zich niet bezig met instinct, beleving of bewustwording. Als ze dat wel deden, zou de taal stilvallen. Een taal vol onwaarheden en filosofische chaos is blijkbaar geen probleem, zolang spelling en grammatica maar kloppen. Pak het woordenboek er maar bij! Oeverloos geklets en warrig taalgebruik dat zich strikt aan de regels houdt, lijken onze enige hoop.

 

Genen, eiwitten, cellen, organen en onze zingende neuronen beheersen ons taalgereedschap. Het biologische bewustzijn dwingt ons te zeggen: niet ‘het’ denkt, maar ‘ik’ denk! Het organisme waakt over ons leven.

 

Onze taal zal stilvallen zodra we beseffen dat eerst ‘het’ denkt, en niet ik!

 

Een verrassend biologische gedachte! De geest werkt verrassend neurobiologisch!

 

 

*

 

 

 

 

 

Vissen naar het ik.

Tekening Topor

Lieke Marsman

Spanje september 2025

 

Schrijver Lieke Marsman: “Een boek achterstevoren lezen, tot je een kruisje tegenkomt bij de allermooiste zin, brengt me terug naar een tijd waarin alles nog goed was. Er is een discrepantie tussen wie ik vanbinnen ben en wat ik aan de wereld laat zien. Het allerfijnste is wanneer ik wakker word en nog niet hoef op te staan: het leven achterwaarts leven. Terug naar de boom des levens, wie weet, naar een hemel zonder woorden.”

Bekijk voor meer informatie: https://neerlandistiek.nl/2025/07/lieke-marsman-2/

 

*

 

 

 

Weltschmerz van kunstenaar TINKEBELL

 

 

 

 

Hieronder volgt, vrijwel letterlijk, wat Tinkebell in “In de uren van de wolf”  op NPO 3, uitgezonden op 27-02-2024, over zichzelf en haar werkelijkheid vertelt.

 

“Als er een kleine opening in mijn geest is, waar ik meteen mee bezig ben, dan floept er meteen een nieuw project in…, er ontstaat meteen iets nieuws. Slapeloze nachten heb ik ervan. Het zou moedig zijn dat ik eens niets oppak; dat doe ik namelijk niet. Ik heb geen keuze, ik moet.”

 

Wat zij niet doet, is verantwoordelijkheid nemen voor haar drang om zich telkens opnieuw in die kleine opening van haar geest te wringen. Vreemd? Nee. De verslaving is zo groot en diepgeworteld dat haar homeostase alleen in evenwicht blijft wanneer zij zichzelf, tot tranen toe, weer de chaos in trekt.

 

“Ik ben bang voor het volgende wat ‘ik’ bedenk.”

 

Zij – het ‘ik’ – lijkt blind voor de werkelijkheid: de werkelijke werkelijkheid.

 

“Mijn eigen wereld is Tinkebell’s wereld. Als ik een deur zie, nodigt die deur je uit om hem te openen en naar buiten te gaan. Maar ik vind de deur mooi, en dus ga ik niet naar buiten. Leven met kleuren, beelden, elk ding heeft een kleur. Mijn werkelijkheid bestaat uit kleuren.”

 

“Omdat mensen met leren schoenen, tassen, jassen lopen, heb ik van mijn overleden kat een handtas gemaakt.”

 

Door van haar eigen kat een handtas te maken, probeert zij mensen te confronteren met hun hypocrisie rondom het gebruik van dieren voor consumptie en de productie van leer.

 

“En als ik een verhaal vertel, maakt mij dit verantwoordelijk. Mijn vader zei dat ik heel erg dom was en eigenlijk niet geboren had moeten worden, daarom ben ik heel hard gaan werken.”

 

Weltschmerz. Zij werpt zich huilend op de gebeurtenissen in de wereld. Alles – werkelijk alles wat er nu misgaat – wordt in haar leven opgenomen. Zij verlangt naar de dood, die leven is.

 

Ik vrees dat het ergste nog moet komen.

 

Zou zij, als zij toegang had tot haar binnenbrein, een uitweg kunnen vinden om de werkelijke Tinkebell te ontmoeten? Is Tinkebell haar binnenbrein? Zou de kunstenaar, als tussenmens, geklemd tussen de werkelijkheid en het binnenbrein, hét ware verhaal kunnen vertellen over wie zij is? Nee. Dat lukt haar niet. Is kunst dan de uitdrukking van Tinkebells onmacht? Ja. Is daarin de bron van haar Weltschmerz te vinden?

 

TINKEBELL, het pseudoniem van Katinka Simonse, is een Nederlandse conceptueel kunstenaar, schrijver, strateeg en activist. Zij is vooral bekend vanwege het verwerken van dieren in haar werk. In de loop van haar carrière werden haar kunstprojecten steeds politieker en sterker maatschappelijk geëngageerd.

 

In 2004 kreeg zij landelijke bekendheid door een handtas te maken van haar eigen kat, Pinkeltje. Zij verklaarde dat ze het dier zelf had gedood en vervolgens had gevild. Met dit werk wilde zij de vraag opwerpen waarom het maatschappelijk geaccepteerd is om koeien en varkens voor consumptie te doden, terwijl dat bij huisdieren niet het geval is.

 

https://npo.nl/npo3/het-uur-van-de-wolf/27-02-2024/VPWON_1295114

 

 

 

Portret Tinkebell Robert Kruzdlo 2013

 

 

*

 

Twee januskoppen in gesprek

 

In Open Geesten: Denken over het denken gaat Michiel Lieuwma in gesprek met André Klukhuhn. Volgens hen leeft ieder mens in twee verschillende werkelijkheden: die van emotie en gevoel, en die van het denken. Twee januskoppen voeren een gesprek en zijn het opvallend vaak met elkaar eens. Maar wat maakt een mens tot een januskop? En wat maakt André Klukhuhn en Michiel Lieuwma in hun beleving tweekoppig? Zij weten het niet. Hoe dat komt, blijft een raadsel.

 

De ene mens kan tellen, de ander niet; ik kan geen van beide.

 

Als zij zich hadden gerealiseerd dat er nog een derde kop is, hadden zij het probleem ter plekke kunnen oplossen. Helaas ontbrak dat bewustzijn. Met dat bewustzijn ontstaat dit beeld: je hebt een binnenbrein, een buitenbrein en daartussen bevindt zich het bewustzijn: de tussenmens. Het binnenbrein denkt – hét denkt. Vervolgens denkt het ik. En dan is er het brein dat voortdurend de werkelijkheid en de feiten denkt. Drie dus. Het ik-denken is een soort schakelkast tussen het binnenbrein en het buitenbrein: een tussenmens met bewustzijn. Jammer genoeg hadden beide heren deze kennis niet; met die kennis was het een boeiender gesprek geworden. Hier is het gesprek te beluisteren: https://youtu.be/Ft_4csAN29o

 

Toegang tot het binnenbrein hebben we niet. Ook van de werkelijke werkelijkheid, de wereld van feiten, weten we niet alles. We hebben geen toegang tot het niets of tot het oneindige heelal. Januskoppen misschien? Och nee. Janus was vroeger een Romeinse god van deuren en stadspoorten. Zijn naam betekent letterlijk ‘doorgang’. Hij kijkt naar beide kanten, naar verleden en toekomst. Toch forceert hij geen doorgang: de tweehoofdige slaagt er niet in een doorbraak in het denken te maken. Denken over denken was eigenlijk een gesprek tussen januskoppen, zonder een werkelijk hoofd.

 

De figuurlijke betekenis van januskop geldt ook voor mensen die nu eens het ene gezicht en dan weer het andere laten zien. Daar ligt nu de oplossing: ook zij zijn tussenmensen. Het onvoorspelbare binnenbrein en de onoprechte mens moeten het nog uitvinden, maar zij kunnen de evolutie van de tussenmens niet langer overslaan. Tweehoofdigheid is een oude, versleten filosofie.

 

Wie kan tellen en niet kan tellen, is oprecht eerlijker: diegene overwint de oordelende waarden.

 

 

André Klukhuhn, tekening Robert Kruzdlo

 

 

*

 

 

Ik leg het steeds op een ander manier uit.

 

 

Het menselijk bestaan is gespleten: tussen het innerlijke en het uiterlijke brein, tussen beleving en feiten. De mens heeft daarin geen keuze, maar kan wel iets veranderen aan de keuze die hem wordt opgelegd. Dat noemen we vrijheid.

Het brein is nooit eenstemmig; de buitenwereld, de werkelijkheid, is dat wel. Een steen blijft een steen, water blijft water, enzovoort. De werkelijke werkelijkheid is echter weer iets anders. Feiten uit de werkelijkheid en de werkelijke werkelijkheid vullen elkaar aan. Water is bijvoorbeeld zowel water als H2O: aqua of aq.; en slechts zelden diwaterstof(mono-)oxide of oxidaan.

De mens heeft dus ook een belevingswereld. Daar, in het binnenbrein, zijn geen feiten te vinden. Hoe het binnenbrein ieder mens een beleving geeft die voortdurend caleidoscopisch verandert, beschrijft de Franse filosoof Deleuze.

 

Deleuze (1925–1995) en de eenstemmigheid van het Zijn: "Bij eenstemmigheid zijn het echter niet de verschillen die zijn en moeten zijn: het is het Zijn dat Verschil is, in de zin dat het gezegd wordt van verschil. Bovendien zijn wij het niet die eenstemmig zijn in een Zijn dat dat niet is; het zijn wij en onze individualiteit die meerstemmig blijft in en voor een eenstemmig Zijn."

 

 

De schrijver schrijft nooit alleen, hij schrijft samen met zijn binnenbrein. ?Wie is nu de echte schrijver¿

W.F.Hermans en W.F.Hermans die nooit als een persoon samenvloeien.

 

 

*

 

 

 

Hoe de dichter C.O. Jellema, zoekend en dichterlijk, zich beweegt tussen zijn tweeslachtigheid — tussen binnenbrein en buitenbrein, tussen de innerlijke en uiterlijke wereld — en als gespleten, dualistisch mens zijn plaats probeert te vinden als tussenmens, zonder daarin te slagen een gedicht te schrijven, bewijst dat poëzie in het binnenbrein niet welkom is. Dat heeft te maken met zijn opleiding, studie, afkomst en de vorm waarin hij zijn zielenroerselen projecteert. Filosofie, theologie, de tuin, het lichaam… Ik noem slechts enkele woorden die hem niet hebben gebracht waar hij, als dichter, werkelijk wilde zijn. Lees hieronder hoe het ik verlangt aan te komen op de plek waar alles begon, om eindelijk binnen te mogen.

Niet als bewust tussenmens, maar als verloren poëet: zwalkend over bochtige wegen, de richting kwijtgeraakt.

 

Niet treuren: de schoonheid laat niemand in de steek.

 

Asturië, Spanje — juni 2025

 

Tekening Robert Kruzdlo 2025

 

 

*

 

 

 

 

Jij beeld in mij, vrucht van kindermiddagen,

 

een ander ik, dat ik niet baren kan,

 

broer van me die ik met mijn huid omspan

 

als zwangere - niemand waagt het te vragen

 

 

wanneer een vader op zal komen dagen,

 

want zij zou zeggen: zie er was geen man -

 

heb ik jouw beeltenis als idee van

 

het ingeschapen tweelingschap gedragen.

 

 

In 1852 schrijft Flaubert aan zijn geliefde Louise Colet de beroemde brief waarin hij uitlegt

dat hij graag een boek over niets zou willen schrijven.

 

Ce qui me semble beau, ce que je voudrais faire, c'est un livre sur rien, un livre sans attache extérieure, qui se tiendrait de lui-même par la force interne de son style, comme la terre sans être soutenue se tient en l'air, un livre qui n'aurait presque pas de sujet ou du moins où le sujet serait presque invisible, si cela se peut. Les oeuvres les plus belles sont celles où il ya le moins de matière; plus l'expression se rapproche de la pensée, plus le mot colle dessus et disparaît, plus c'est beau. Je crois que l'avenir de l'Art est dans ces voies (Flaubert 1998b: 156).

 

Het niets, de leegte waarin niets gebeurt en geen verhaal zich ontvouwt, is tegelijk de ruimte waar alles ontstaat: in het diepste binnenste van het denken. Daar bestaan geen tijd en geen geschiedenis; alles krijgt er in de breedte, kaleidoscopisch, vorm. Flaubert wil daarheen. Hij wil schrijven zonder woorden, zien hoe woorden ontstaan en ervaren wat de vrijheid van een schrijver voorstelt. Er wordt niets verwacht, er gebeurt niets en er zal nooit iets plaatsvinden — behalve dat de schrijver, in totale eenzaamheid, wordt gedwongen te schrijven over dat waarover hij niet kan schrijven. Wie dit in prachtig, correct Nederlands volgens de regels doet, raakt gegijzeld door de woorden.

 

 

 

Bezoek aan Catskill USA Robert Kruzdlo 2017

 

 

*

 

 

 

Boeken lezen.

 

Een leesstoel om boeken in te lezen is luxueus en narcistisch. Je kunt ook op de divan gaan liggen met een boek. Lezen houdt de werkelijkheid buiten de deur. En hoe verder die werkelijkheid van je af komt te staan, hoe indrukwekkender een boek moet zijn: een boek dat de binnenkant van de schrijver toont. Mits goed geschreven kan het opwindend zijn. Een boek kruipt, zo lees je vaak in recensies, koortsverwekkend onder je huid. Wat je in een boek ziet en hoort, vind je buiten niet.

 

De schrijver toont zijn binnenkant, zijn binnenbrein. Maar dat binnenbrein kun je als lezer, zelfs met open ogen, nooit werkelijk zien. Je leest en ziet wat jij leest en ziet, niet per se wat de schrijver heeft bedoeld. Je kijkt meer met je eigen ogen en oren dan met die van de schrijver, die tijdens het schrijven in zijn binnenbrein keek. Een schrijver hoort en ziet nooit precies wat jij als lezer hoort en ziet. Leesclubs bewijzen dat.

 

De schrijver ziet en hoort slechts zijn binnenkant, zijn binnenbrein, en wat er achter de woorden ligt. Eigenlijk is hij, terwijl hij schrijft, niet de schrijver van zijn tekst, maar een slaaf van zijn drift. Hij kan zich niet bevrijden van zijn meester: zijn binnenbrein. Bij elke zin ontbreekt hem de kracht van de pen. Hij is tweezijdig en unisono. Juist dat gedrag van de schrijver boeit de lezer. Daardoor kan een boek wonderschoon zijn.

 

Ik heb een hekel aan tussenzinnen in een roman. Soms zijn ze erg storend. Schrijvers leren te weinig van de lessen uit de literatuurgeschiedenis, terwijl daarin misschien wel de belangrijkste les uit de taalgeschiedenis besloten ligt.

 

 

 

Dali leest een boek in zijn huis in Cadaqués Spanje.

 

*

 

                         Neeltje Maria Min zelfportret:

                   Dichter Neeltje Maria Min: ‘Ik tekende, om niet te hoeven praten’

                       

 

 

het kind waaruit ik ben ontstaan,

kijkt mij verwijtend aan.

het spreekt de taal, die ik toen sprak

en hart en ogen spreken mee

maar wat het zegt, versta ik niet,

want wij zijn twee.

 

Hoe mooi deze twee, het binnenbrein en het buitenbrein communiceren, in dit gedicht. De dichter weet dat ze het niet kan beschrijven en het ook niet kan opheffen. Wat woordloos in het binnenbrein ligt, spreekt niet, is er wel, laat zich horen in het binnenbreinoor. Luisteren en schrijven zijn twee dingen die onverenigbaar samen zijn. De ik is er niet, nooit geweest en spiegelt soms in overmoed het onwoordlijkheid van de woorden die ze schrijft. Dit is de dichter Neeltje Marie Min.

 

 

 

*

 

 

Het binnenbrein is oppermachtig stil, woordloos en een monster.

 

De schrijver Robert Bolaño: Het geheime verhaal is het verhaal dat we nooit zullen kennen, ook al beleven we het van dag tot dag. We denken dat we leven, dat we alles onder controle hebben en dat de dingen die we over het hoofd zien er niet toe doen. Maar al die verdomde dingen zijn belangrijk! We beseffen het alleen niet. We houden onszelf voor dat kunst op het ene spoor loopt en het leven – onze levens – op het andere. We realiseren ons niet eens dat ook dat een leugen is.

 

 

*

 

 

Schilderij Binnenbrein onbekend. Robert Kruzdlo 1985



*

 

 

 

Het binnenbrein waarin je kunt vallen.

 

Nietzsche: ‘Wat hebben wij gedaan toen wij deze aarde van haar zon loskoppelden? In welke richting beweegt zij zich nu? In welke richting bewegen wij ons? Weg van alle horizonnen? Vallen wij niet onafgebroken? Achterwaarts, zijwaarts, voorwaarts, naar alle kanten? Is er nog wel een boven en een beneden?’

 

Je overgeven aan het grote gebeuren: de val die zich ook diep in jouw binnenste voltrekt. Jij bent het niet. Het is ‘Het’ dat in jou gebeurt. Hét is alles wat je niet begrijpt. Vallen zonder je aan iets te kunnen vasthouden. En wanneer je weer op beide voeten staat, ben je ergens: in een bewustzijn van tijd en plaats. Het binnenbrein kent geen horizon.

 

Je valt een wereld binnen en in de luttele milliseconden voordat het leven ten einde komt, wordt het je helder: in het binnenbrein heerst een ander universum.

 

 

*

 

Kafka: „Ik denk aan die nachten waarna ik het gevoel had alsof ik uit een diepe slaap werd getild en in een noot opgesloten had gezeten.” (Opgesloten in het binnenbrein. r.k.) „Als ik wakker word, ben ik omringd door al mijn dromen. Maar pas wel op om erover na te denken.”

Kafka was nog niet zover: „Ik ben het brein.” Hij durft er zelfs niet over na te denken. Ergens zegt hij dat hij leeft tussen een ik en een wij in, tussen het binnenbrein en het buitenbrein. De tussenmens Kafka.

 

 

 

*

 

 

We bestaan voor de helft uit microben. 

 

We staan er nooit helemaal alleen voor. Ook al zijn ze niet met het blote oog te zien en maken ze geen geluid, we worden voortdurend vergezeld door duizenden en duizenden bacteriën, virussen, schimmels, gisten, archaea en protozoa. Een immense, levende wereld van microben bevolkt in relatieve harmonie onze huid, vagina, mond, longen en vooral onze darmen. Ze helpen ons bij elementaire functies, zoals bescherming tegen ziekteverwekkers van buitenaf en het metaboliseren van bepaalde voedingsstoffen.

 

De werkelijke werkelijkheid zullen we nooit volledig leren kennen, en toch hebben we meestal geen last van die onwetendheid. Voor mensen die ziek zijn, ligt dat anders. Over het algemeen vergeten we samen hoe weinig we weten, terwijl we steeds opnieuw iets ontdekken dat ons bevrijdt van onwetendheid. Als mens hebben we vaak slechts een vaag besef van iets: nauwelijks meer dan de gedachte: ‘Zou het kunnen dat…’ Juist die onwetendheid maakt ons onderdeel van het universum: de leegte waarin alles gebeurt.

 

Hieronder zie je een foto van een onzichtbaar stukje darm, zichtbaar gemaakt door wetenschappers.

 

 

Spanje 18 november 2024.

 

*

 

Schilderij Robert Kruzdlo 2001 - 2024 Meer dan tachtig binnenbreinen. Het schilderij 3 X 2 meter.

 


Gijón, 10 november 2024.

 

Dit is een voorbeeld van hoe de schrijver, zoals Brakman, zich niet bekommert om het binnenbrein en, los van zowel de schrijver als de werkelijkheid – het buitenbrein – geen besef heeft van wie hier denkt. De schrijver heeft immers op geen andere wijze toegang tot zijn eigen boek dan door het opnieuw te lezen. Bovendien heeft hij het nadeel dat hij tamelijk veel weet over de ontstaansgeschiedenis: kennis die hij volgens Brakman zal moeten vergeten om te kunnen schrijven over de tekst die hij leest. Het hoeft echter geen nadeel te zijn om je te verdiepen in de wijze waarop het binnenbrein zijn creatieve zelfstandigheid overdraagt aan de schrijver, die denkt alles zelf te hebben verzonnen. De schrijver ploetert als tussenmens van vlees en bloed tussen binnenbrein en buitenbrein, maar is nooit in staat het zelfstandige binnenbrein binnen te treden. Dat blijft gesloten. De literatuur zou er beter aan toe zijn als zij haar werkwijze veranderde.

 

 

9 november 2024, Gijón, Spanje.


Hoe slecht kan het aflopen met een schrijver? Ik noem géén naam. Hoe treurig is het wanneer je voor een groot weekblad werkt en schrijft: ‘Verlangen – naar liefde, naar seks, of naar een dierlijke staat van zijn waarin het brein volledig is uitgeschakeld – bepaalt de levens van Harwicz’ vrouwen. Ze zijn bereid voor dit verlangen te sterven. Of te doden.’

Het brein volledig uitgeschakeld?! Help. En dan ook nog bereid zijn te sterven? 

Lees het artikel en bedenk dat het binnenbrein hierin volledig wordt miskend. De Groene Amsterdammer: https://www.groene.nl/artikel/liefde-als-ravage.

 

 

*

Het binnenbrein van een vuurvliegje.

 

*

 

Over het binnenbrein en buitenbrein.

 

Het binnenbrein bevindt zich onder de schedel. Via miljarden verbindingen schept het een heel universum: het benut en herstelt, stelt opnieuw in en deprogrammeert, vindt nieuwe vormen van neurale verbinding, verbreekt die weer, veroorzaakt chaos, maakt opnieuw speelruimte en zoekt min of meer naar evenwicht.

Het buitenbrein reageert op gebeurtenissen van buitenaf en legt, met de informatie die het ontvangt, verbindingen met het binnenbrein.

Binnenbrein en buitenbrein werken voortdurend op elkaar in. Zo ontstaat een denken, een TUSSENMENS, ingeklemd tussen twee hoofden: het ene kijkt naar de dingen om zich heen, het andere naar de dingen zonder ogen in het binnenbrein; het ene luistert naar geluiden om zich heen, het andere naar geluiden zonder oren in het binnenbrein.

In zijn illusie benoemt de TUSSENMENS zijn afgebakende gebied als een ik, een zelf, een geest, een ziel. In de literatuur hebben deze illusies van het ik overlevingswaarde. Toch kan geen tekst, geen boek, toegang krijgen tot het binnenbrein of het buitenbrein. Beide blijven ontoegankelijk. Zelfs voor Freud. In de literatuur wordt deze situatie nauwelijks benoemd. Al lezend worden we bedrogen, maar er is geen andere keuze dan die illusie in stand te houden. De wereld blijft een wereld van verhalen die niet kloppen, van geloof en kunst die niet onder de schedel kunnen kruipen. De waarheid achter de literatuur is even voorspelbaar als het weer: het kan dooien of vriezen.

De schrijver denkt, denkt zichzelf uit, maar maakt van de twee breinen nog geen benoemde wereld in zijn boeken. Jammer. Er moet dus iets gebeuren. Hoe? Dat weet ik nog niet. Lees hieronder verder.

 

Hier een voorstel: Tussenmens - de betekenis volgens Nieuwe Woorden Netwerk (ensie.nl)

 

*

 

 

 

Wat is het niets?

 

Wat zou het “binnenbrein” hebben betekend voor een filosoof als Heidegger, als hij nu nog had geleefd? Misschien dit: Heidegger maakt een ontologisch onderscheid tussen ‘zijnden’ (Seienden) – alles wat bestaat – en het Zijn zelf (das Sein), dat geen ‘iets’ is. Het heeft geen concrete eigenschappen. Zoals zijn filosofische voorganger Hegel al begreep, is het het meest algemene begrip: dat wat alles omvat, maar zelf geen ding is.

Ook David Hume, de Schotse verlichtingsfilosoof, zag geen harde oorzaak-gevolgrelaties in de buitenwereld, maar regelmatige associaties in onze geest – lees: in het binnenbrein. De werkelijke werkelijkheid, de wereld van de feiten, moest nog geboren worden. Hume vond evenmin een vast ‘ego’ ergens vanbinnen, slechts taal die uit het niets tevoorschijn schiet en de grenzen van de syntaxis opzoekt.

Er is geen taal in het binnenbrein, evenmin als in de werkelijke werkelijkheid. Taal ontstaat in het hoofd van de ‘tussenmens’, ingeklemd tussen binnenbrein en werkelijke werkelijkheid. Met een onverwoestbaar ik – dat niet bestaat – weet hij niets, omdat de mens nu eenmaal niet alles weet. Het NIETS is. Het is HET: alles wat het zelf niet is. Niet meer dan zingende neuronen die hun eigen lied zingen, terwijl de mens er een deuntje bij verzint.

Dat deuntje is taal: de beleving van het niets, altijd weer het niets. “Waar moet ik heen als ik niet weet waar ik ben?”, zong John Lennon. Het niets blijft eeuwig niets, maar juist daarin krijgt de mens de kans er alles van te maken: om te overleven tussen zijn binnenbrein en de werkelijke werkelijkheid.

 

*

 

 

De filosoof Schiller was als “tussenmens” gevoelig voor de toekomst die hij nog niet helemaal begreep.
Als je kunt zeggen wat je binnenbrein te vertellen heeft, dan hoef hét niet meer. Hier een voorbeeld:

 
Warum kann der lebendige Geist dem Geist nicht erscheinen?
 
Spricht die Seele, so spricht, ach! die Seele nicht mehr.
 
 

*

 

 

 

De schrijver en woordkunstenaar Kellendonk schreef: „Zo beleef ik althans het feit dat de mens een onaangepast schepsel is en dat er tussen zijn binnenwereld en de buitenwereld zonder ophouden een strijd woedt die diepe ellende voortbrengt, maar ook wonderbaarlijke kunst.”

 

Soms komen kunstenaars dicht bij een nieuw mensbeeld. Er had ook kunnen staan: „Zo beleef ik althans het feit dat de mens een onaangepast schepsel is en dat er tussen zijn binnenbrein en het buitenbrein, tussen het binnenbrein en de beleefde werkelijkheid, zonder ophouden een strijd woedt die diepe ellende voortbrengt, maar ook wonderbaarlijke kunst.” Kunst die tegelijk leugen, bedrog en schoonheid is.


*

 

 

 

Kunstenaars denken dat zij hun innerlijk kunnen beschrijven: de reis naar binnen, wat zich in het binnenbrein en in het lichaam afspeelt. Maar het levert slechts leugens op. Het kunstenaarsbestaan is een circus van belevingen: soms van grote schoonheid, soms volslagen mislukt. De wereld wordt er onophoudelijk mee geconfronteerd; er worden musea opgericht ter ere van een geslaagde mislukking die, als troost en verzachting, het binnenbrein blijft tergen. Als GOD houdt zij de kunstenaar een spiegel voor. Wie erin kijkt, ziet zijn mislukkingen.

Tekst uit het ongepubliceerde verhaal De Kolonel van Robert Kruzdlo.

 

I'm a creep. I'm a weirdo

What the hell am I doing here? I don't belong here.

Radiohead, Creep (1993)

 

Precies. Punt. Uit. Leeg en eenzaam.

 

Robert Kruzdlo, 2001, Maastricht

 

 

*

 

 

De schrijver Harrie Mulisch denkt dat hij het lichaam kent van de ander of droomt van haar inwendigheid. Ziet hij dit of beleeft hij dit. Enkel beleving!?

 

 

 

WAT ZIEN WE HIER PRECIES?

 

Licht is elektromagnetische straling die we kunnen waarnemen. De kleinste deeltjes waaruit licht is opgebouwd, zien we echter niet. Volgens de kwantummechanica gedraagt licht zich bovendien ook als een golf. We zien dus licht, maar niet het allerkleinste. Wat we waarnemen, lijkt in zekere zin juist het verdwijnen van de werkelijkheid – van de werkelijke werkelijkheid.

We beleven slechts iets. En dat is hét.

Via onze belevingen, die we op allerlei manieren kunnen benoemen, maken we contact met anderen: lichamelijk en geestelijk. Ook de mens is onderdeel van de kwantummechanica: een wezen met een binnenbrein dat correspondeert met de werkelijkheid om ons heen, die eveneens uit kwantummechanische processen is opgebouwd.

We moeten het doen met twee breinen die één geheel vormen. Het is dan ook niet vreemd dat we vanuit ons brein spreken over ik, zelf, geest enzovoort, terwijl we van het binnenbrein nauwelijks iets weten. In psychologische zin noemen we het hooguit het onbewuste.

We zijn op de kleinste schaal opgebouwd uit ondeelbare hoeveelheden: fysisch, neurologisch en biologisch. Tegelijk leven we in een heelal waarin elke seconde miljarden elektrische impulsen oplichten en in wisselwerking treden met de buitenwereld.

Toch blijft het vreemd dat we nauwelijks kunnen weten wie of wat we in dit binnenbrein precies zijn. In onze onmacht geven we het allerlei betekenissen, schrijven we er romans over en verbeelden we het in kunstwerken.

Tussen het binnenbrein en de werkelijke werkelijkheid bevindt zich het bewustzijn: de tussenmens. Maar die kan de vraag – wat is het binnenbrein precies? – nooit beantwoorden. Dat is merkwaardig. Onwetend bewegen we als een flipperkast tussen het binnenbrein en de werkelijke werkelijkheid.

Vraag: wat is dan een kunstenaar?

De processie die gisteren door Jerez de la Frontera in Spanje trok – zie de onderstaande foto – was die misschien ook een processie van de kwantummechanica? Ja, ook dat.

Is geloof in God kwantummechanica?

Is een kunstenaar de verbeelder van het binnenbrein, of de vertaler van de werkelijke werkelijkheid?

Ik vermoed van niet. Het binnenbrein blijft voor de kunstenaar leeg. Maar dankzij belevingen – die geen feiten zijn – beelden we ons van alles in. Dat is wat de kwantummechanica, het binnenbrein, voor ons doet.

 

Robert Kruzdlo 2024

 

 

 

 

*

 

Er is veel lachwekkends.

 

Literatuur beweegt zich tussen het binnenbrein en de werkelijke werkelijkheid. Als schrijver flipper je heen en weer: je bevindt je ertussenin en spiegelt de wereld om je heen. Tussen de eisen van zingende neuronen en de onverbiddelijkheid van de feiten. Wij begrijpen literatuur verkeerd. Hieronder staan boodschappen van wat ik denk: er is over nagedacht, maar wat we voelen en beleven blijft chaotisch, en wie wij zijn is volkomen onduidelijk. We verdienen het niet eens om ons te schamen voor de chaos die we hebben gekozen. We dienen een doel dat de wereld vernietigt. En zelfs als we zouden begrijpen wat het binnenbrein en de werkelijke werkelijkheid zijn, zouden we dan werkelijk iets begrijpen? We weten niet waar we zijn. We weten niet alles. We weten niets. Het is één groot trauma van angst, vrees en hysterie. Wanneer we wakker zijn, dromen we met de ogen en oren waarmee de reuzen van de angst in ons binnenbrein leven.

 

Robert Kruzdlo Main USA 2017

 

*

 

 

 

 

Het binnenbrein van een bidsprinkhaan.

 

Het binnenbrein is het diepst verborgene, het meest weerloze, allerwezenlijkste en onvergankelijkste in onszelf: dat waartoe wij geen toegang hebben. Het is Godswaardig; je kunt er niet binnengaan, zelfs niet aankloppen. Kafkaiaans. Voor zijn onbeschrijfelijke aangezicht staan wij gereduceerd tot ons eigen beschrijflijke, talige smoelwerk: gearticuleerde onzin in proza en poëzie, schilderkunst en muziek, en al het andere handwerk. Toch is het onze enige hoop op toegang tot de enige toegang die voor ons bestemd is: het binnenbrein. Ik spreek door de stof, in de onhoorbare neurotaal. Het is hopeloos om er iets anders van te maken. Literatuur? Schrijvers zijn niet bij machte hun broodheren te vertellen dat het anders moet. Nieuwe literatuur? Waarom niet. Neuronliteratuur? Waarom niet. Of je schrijft voor je lezers, of je schrijft wat zij nog nooit hebben gelezen. Dat laatste is al mogelijk. Ik denk dat je als ‘tussenmens’, levend met en tussen twee breinen — jou en jou, zichzelf met zichzelf, steeds in evenwicht en in meervoud — een uitdaging vormt voor de literatuur. Hoe… dat zal ik later uitleggen.

Dat de bidsprinkhaan zonder deze gedachten kan zijn, is duidelijk: hij is uitsluitend beeldhouwer van het binnenbrein en beseft niet dat er een denkende wereld om hem heen bestaat. Denk ik nú.

 

2001 Spanje Robert Kruzdlo

 

*

 

 

 

Robert Kruzdlo schrijver kunstenaar Amsterdam 1976

 

 

 

Het verlangen om terug te keren naar het binnenbrein.

Kunstenaars zijn tussenmensen. Althans, wanneer zij werkelijk kunstenaars zijn. Voorbeelden zijn er genoeg. Als tussenmens heb je weinig aan een ik, een zelf of een ziel. Je weet waar het materiaal vandaan komt. Camus is daar een voorbeeld van.

Camus, geboren in Mondovi, Frans-Algerije, op 7 november 1913, en overleden in Villeblevin op 4 januari 1960, was schrijver en filosoof. In zijn werk klinkt een veel dieper verlangen door: het verlangen naar een onbewust bestaan. Het is het verlangen van een geest die het liefst alleen lichaam zou willen zijn: ‘De lichamelijke liefde is voor mij altijd verbonden geweest met een onweerstaanbaar gevoel van onschuld en vreugde. Ik kan in euforie beminnen, niet in tranen.’

 

 

 


Albert Camus tussen mensen op het strand.

Robert Kruzdlo 2024 Spanje.

 

 

*

Wat is een TUSSENMENS

 

 

‘Tussenmens’ is een metafoor voor de bestaanswijze van de vrije kunstenaar. Zijn positie bevindt zich tussen het brein en de werkelijkheid: het gebied waarin hij de wereld schept en vormgeeft, zijn speelsels.

Door de toegenomen feitelijke kennis over het brein en de (werkelijke) werkelijkheid wordt de gespleten wisselwerking tussen brein en omgeving steeds duidelijker en pijnlijker zichtbaar. Alleen hij kan dit gebied als tussenmens aanschouwen, zonder het te beredeneren. Zijn onbevangen tussenpositie, zijn aandacht voor de werking van het brein en voor de invloeden van de (werkelijke) werkelijkheid maken de beschouwende vrije kunstenaar verantwoordelijk voor zijn eigen existentie.

Noch het kunstonderwijs, noch de wetenschappen hebben deze nieuwe positie – de bestaanswijze van de vrije kunstenaar als tussenmens – tot nu toe onderzocht. In deze positie heeft de tussenmens geen vaste maatschappelijke rol. ‘Tussenmens’, deze existentiële bestaanswijze, zou daarom een waardevolle aanvulling kunnen zijn op het kunstonderwijs.

 

Auteur: Robert Kruzdlo 2020

 

 

uit het ondoorgrondelijk brein

uit de raadselachtige stilte

- zonder bewustzijn -

welt plotseling een schrille

kreet 'n heldere klank die uit

de mond

ongehinderd van oor naar oor

wil

de klank dat vlees geworden het

ik

jij

mij

hij

 

 

Gedicht: Het ontstaan van de geest of bewustzijn. Robert Kruzdlo 2009.

 

 

 

*

 

To catch a glimpse.

 

Als ik geen ogen in mijn binnenhoofd heb, hoe is het dan mogelijk dat ik in mijn droom frisse, groene rucola zie?

 

Soms vang ik, in een korte verschijning en zonder dat ik het wil, een glimp op van mijn andere zelf. Dan ben ik even niet wie ik was, of wie ik nu ben. Ik ben even de ander, maar niet de ander die mij maakt: nooit. Vreemd, niet?

 

Het bestaan is een zuiver chemisch en neuraal-elektrisch proces in mijn brein. Kiezen wie ik ben, is onmogelijk. Ik denk dat ik niet ben wie ik ben, en ook nooit zal worden wie ik ben; ik ben een derivaat van mijn hersenwerkingen. Er valt niets aan te doen.

 

Ik: hoe kom ik van die ik af? Ik verlang ernaar de ander te zijn. Soms vang ik een glimp op van mijn brein, dat zijn werk doet zonder ik. Dat maakt mij blij. Het ik is er dan even niet.

 

Vannacht droomde ik over groenten. Ik zag de kleur groen in allerlei schakeringen. Er hing een uithangbordje bij: groeten. Vooral rucola was nadrukkelijk aanwezig. In de droom vroeg ik: als je geen ogen in je hoofd hebt, hoe is het dan mogelijk dat ik frisse, groene rucola zie? Ik kreeg geen antwoord, en dat voelt als een liefdeloos gemis. Een gemis dat zich alleen in mijn hoofd afspeelt. En wie ben ik om daar met een pincet in te roeren en te zoeken? Het brein kan zonder ik, en al helemaal zonder de vragen die ik stel.

 

Zijn die rucola en die glimp van mijzelf chemisch? Van die vraag lig ik niet wakker. De wereld om mij heen — de beelden, emoties, gevoelens en het verstandelijke gebruik daarvan — is een chemisch-neuraal proces. Dank u, zeg ik tegen mijn brein. Als kunstenaar ben ik de natuur dankbaar, want vanuit dit standpunt kan ik beide kanten aanschouwen.

 

In mij, in mijn brein, moet een autodidactische “schrijver” zitten. Een kunstenaar die ik mag exploiteren, omdat ik tussen mijn brein en de werkelijkheid insta. Ik ben een TUSSENMENS.

 

Mijn verlangen gaat dan ook uit naar boekenschrijvers: literatuur zou hierover moeten gaan. Of een boek goed of slecht geschreven is, maakt niets uit. Dat de meeste mensen liever goede of slechte boeken lezen, met alle bekende talige ingrediënten en syntaxis, zonder enige afwijking, zegt veel. Echte literatuur wil dat niet. Literatuur is een brein zonder ik, waarin een schrijvertje zit dat ik nooit zal worden.

 

Bijvoorbeeld: “De handeling van dit verhaal zal ertoe leiden dat ik ‘transformeer in een ander’ en uiteindelijk materialiseer in een object. Ja, en misschien bereik ik de blokfluit waar ik me als een soepele liaan omheen zal winden”, schreef Clarice Lispector.

 

Vrijheid is aanvaarden dat het ik, het bestaan, niet logisch maar chemisch is. Het brein functioneert zonder ik veel beter. Dat komt omdat het brein zichzelf niet kan observeren. Het brein is natuur tussen de natuur: het binnen en buiten. Bloed, tranen, zweet, seks, honger en nog veel meer.

 

In de literatuur zou dat IK als een abjecte persoon duidelijk naar voren moeten komen. Hoe, weet ik niet precies.

 

Of, zoals Sartre zegt: het ik is een dingetje van het brein.

 

@robertkruzdlo april 2021

 

 

 

Lees in dit boek meer over E.T.A. Hoffmann

 

 

 

Jurist, componist en schrijver E.T.A. Hoffmann (Koningsbergen, 24 januari 1776 – Berlijn, 25 juni 1822) was een Tussenmens. Beethoven ook, al gebruikten zij het woord Tussenmens nooit. Toch kunnen beiden aanspraak maken op deze metafoor.

Hoffmann vond dat een kunstenaar zich niet door geestdrift moet laten leiden, maar afstand van zichzelf moet nemen om tot een goed kunstwerk te komen. Hij ontwikkelde die gedachte aan de hand van Beethoven: Beethoven ‘scheidt zijn ik af van het innerlijke rijk – het binnenbrein – van de klanken en gebiedt daarover als heer en meester’. Daar ontstaat de instrumentale muziek. Het afgescheiden ik is het buiten in het binnen: binnenbrein en buitenbrein, ofwel de twee hoofden.

Beethoven heeft dus twee hoofden: een ‘binnenhoofd’, waarin de zingende neuronen huishouden, en een ‘buitenhoofd’, dat met de werkelijkheid communiceert. De werkelijkheid om hem heen – de werkelijke werkelijkheid, de wetenschappelijke en feitelijke wereld – is op dat moment niet bepalend. Beethoven zegt: het afgescheiden ik is buiten in het binnen. Die plaats noem ik Tussenmens. Verwijderd van het binnenbrein en staand tegenover een werkelijke werkelijkheid waarmee je niet versmelt – want wat weten wij van die werkelijke werkelijkheid? – beleef je je creativiteit, je verbeeldingskracht. En wat weten wij eigenlijk van ons binnenbrein? Zelfbehoud vraagt dat je niet versmelt met het binnenbrein noch met de werkelijke werkelijkheid. Dat is de plaats van de Tussenmens.

Volgens Beethoven moet je je teweerstellen tegen zowel de wereld als het neuronmuzikale binnenbrein. ‘Het gaat om de balans ertussen.’ Niet vanuit het ik, want dat staat niet open voor beide werelden. De ontzielde Tussenmens, de ikloze, is in staat de mooiste ikloze muziek te maken. Als tussenmens brengt hij de eisen van beide kanten – binnenbrein en werkelijke werkelijkheid – in balans. Vanaf nu: tussenmens, met een kleine letter. Hij zoekt een biologische balans tussen twee ikloze werelden: het binnenbrein en het buitenbrein, de werkelijke werkelijkheid van wetenschap en feiten. Pas wanneer je je bewust wordt van wat er vanbinnen en vanbuiten gebeurt, kunnen het binnenbrein en de werkelijke werkelijkheid zichtbaar, hoorbaar en leesbaar worden. Dan kan je plaats als tussenmens betekenis krijgen. Wie de kracht en het bewustzijn van de tussenmens mist, kan zijn werk niet voltooien.

Dit is wat er met E.T.A. Hoffmann gebeurde, en natuurlijk met vele kunstenaars na hem. De huidige literatuur is mislukt en de kunsten zijn hooguit gereedschapskisten die zich niet bewust zijn van het ‘ertussen’. Voor de kunstenaar is het onontbeerlijk om tot een evenwicht te komen: de ene kunstenaar gaat ten onder in het binnenbrein, de ander in de werkelijke werkelijkheid. Alleen de tussenmens dreigt niet ten onder te gaan in de woest golvende zee van emoties. Hij kent de wanverhouding tussen zijn binnenbrein en buitenbrein en brengt die in balans.

Beethoven zag bijna wat er precies aan de hand was. Hoffmann miste Beethovens inzicht op een haar na. Hoffmanns composities betekenden niets; die van Beethoven wel.

In het binnenbrein zijn alleen zingende neuronen; daar is niemand. Het is de bron van de creativiteit. In de werkelijke werkelijkheid zijn alleen feiten. De ikloze tussenmens is de nieuwe kunstenaar: iemand die van beide kanten niets weet, maar begrijpt dát hij maakt. Kunst.

De lezer moet nu zelf op onderzoek uitgaan.

 

Juni 2024, Jerez de la Frontera, Spanje.

 

E.T.A. Hoffmaan beschrijft zijn buitenbrein, tekent het lichaam dat het binnenbrein niet kan onthullen.

 

 

*

 

 

De Portugese schrijver en dichter Fernando Pessoa kwam dagelijks in café Martinho da Arcada in Lissabon. Daar dronk hij zichzelf langzaam dood, zonder dat iemand het doorhad. Hoewel hij tijdens zijn leven weinig publiceerde, geldt hij als een van de belangrijkste schrijvers van de twintigste eeuw.

 

 

Pessoa in Lissabon.

 

 

Fernando António Nogueira Pessoa is een van de belangrijkste dichters in de Portugese literatuur.

 

 

Fernando António Nogueira Pessoa (Lissabon, 13 juni 1888 - aldaar, 30 november 1935) zoekt naar een verklaring voor zijn dichterlijke heteroniemen: een soort nevenbreinen. Geen pseudoniemen! Een mogelijke verklaring is, zo schrijft hij, dat hij zichzelf beschouwt als een hystero-neurasthenicus, zij het van ‘organische afkomst.’ Juist dat interesseert mij als kunstenaar. Pessoa schrijft: ‘De kunstenaar, de dichter, weet dat hij geen identiteit heeft. Hij maakt zich los van zichzelf, van zijn ik, om mooie verzen te schrijven.’ Je kunt je maar beter niet te bewust zijn van je ik. Daar groeit zelden iets moois uit. Drank helpt.

Kende Pessoa het geploeter van E.T.A. Hoffmann en Ludwig van Beethovens theorie over het binnen- en buitenbrein?

 

 

Pessoa in café Martinho de Arcada Lissabon Portugal

 

 

*

Antony and the Johnsons

 

'Oh I'm scared of the middle place between life and nowhere.'

 

 

*

 

 

 

Uit het boek KERMIS

 

De natuur, een oerang-oetan wint het van de mens. Hij knijpt de strot van een mens, een wilde uit Borneo dicht.

 

 

(…)

Alsof de droefheid mijn evenwicht verstoort, zweef ik door een kortsluiting in mijn hersenen en tuimel ik over de randen van een denkbeeldig ravijn. Tijdens de repetitie herinner ik me wat de vrouw die haar neus dichtkneep, zei: ‘Je stinkt, drek ben je.’ Vooral haar inschatting dat ik nog een puber ben — ongetwijfeld een jongmens van de kermis, een zigeuner met vuile nagels en een ongewassen kop die te dicht bij haar in de buurt kwam — is natuurlijk ongepast, denk ik nu. Ik, altijd maar ik, heb het goed gehoord: ‘Drek ben je.’ Ja, natuurlijk. Door de droefheid kan ik het niet werkelijk tot me laten doordringen; boosheid voel ik niet. Maar pas nu besef ik het, en vanaf nu weet ik dat ik drek ben, want iets in mijn hoofd, in mijn brein, zegt haar na: je stinkt, drek ben je. Welk mens kan nu drek zijn? Misschien ben ik een zigeuner, maar drek? Crapuul misschien? Ik ben uit mijn evenwicht en nu begint mijn bed rond te tollen. Ik houd me vast aan de randen van het bed en sluit mijn ogen. Tuimel ik uit bed? Ik wil alleen maar slapen. Slapen, veel slapen. Ik val niet om door dit soort mensen, maar ik zweef wel. In een verstoord evenwicht val ik in een diepe slaap. 

En ik droom dat ik een tussenmens ben.

 

 

Boek KERMIS van de schrijver Robert Kruzdlo komt hopelijk in 2022 uit bij..., uitgever is nog niet bekent.

@robertkruzdlo maart 2021

 

 

 

 

*

 

 

Literatuur krom of recht wordt niet door alle schrijvers geschreven

 

(...) Schrijven kunnen de meesten wel, maar literatuur schrijven? Daarvoor heb je, zoals voor alles, een gereedschapskist nodig. Heb je die niet? Lees dan verder; na een tijdje begrijp je wat ik bedoel. Je volgt een cursus creative writing, houdt je strikt aan de regels en levert vervolgens je manuscript in. Maar waarom zou ik mezelf dwingen op die manier te schrijven? Ben je jong, zoekend naar je genderidentiteit, net uit de kast gekomen, of ben je ooit bewusteloos geraakt nadat je agressieve moeder een pan spaghetti over papa’s krant kieperde? Is je vader een dweil en vlucht je als adolescent uit een huis vol crises? Als het maar schokkend genoeg is. Of neem een geloof dat je onderdrukt en niemand meer goed kan doen; hormonen die je slikt omdat je je tussen werelden voelt staan; een verleden als vluchteling; een nymfomane moeder; pedofiele ouders; een andere taal die je naast je moedertaal hebt moeten leren. Kortom: als je maar trauma’s hebt opgelopen, gebeurtenissen die het bloed onder je nagels vandaan halen en je volledig door elkaar schudden. Trauma’s, en nog eens trauma’s. 

 

Uit Literatuur is geen boek van Jesus Alvaro Distantio 1932

 

@robertkruzdlo januari 2021.